Tháng 9 đã về, chuông tan học đã rung khắp các trường lớp, nhưng tại nhiều nơi, âm thanh lật trang sách giáo khoa vẫn còn là một ‘mong ước’ chứ không phải hiện thực. Trong khi dư luận đang sôi động trước những con số ấn tượng của mùa tuyển sinh đại học 2026: nữ thủ khoa Bách khoa TP.HCM chọn ngành Điện, á khoa toàn quốc Nguyễn Ngọc Trân (29,75 điểm) quyết tâm theo đuổi thiết kế vi mạch, hay Match Day Y Hà Nội ghi nhận sự ‘đổ bộ’ mạnh mẽ vào Sản phụ khoa – thì ở cấp phổ thông, một bức tranh khác đang diễn ra: học sinh còn thiếu sách để học.
Cụ thể, tin từ Dân trí cho biết tại thành phố Huế, đến thời điểm đầu tháng 9, vẫn còn hơn 21% học sinh thiếu sách bản in, trong đó khối 12 là nhóm thiếu nhiều nhất. Đồng thời, gói thầu mua sách giáo khoa để cấp phát miễn phí chưa chính thức mở thầu lại. Tình huống này không chỉ riêng tại Huế mà là bài toán ‘đau đầu’ lặp lại hàng năm của cả ngành Giáo dục, đủ để khiến Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu phải chủ trì cuộc họp khẩn vào ngày 9/9 tại trụ sở Chính phủ để chỉ đạo tháo gỡ vướng mắc, bảo đảm cung ứng đầy đủ sách giáo khoa cho năm học 2026-2027 (Giáo dục Thời đại).
1. Khối 12: ‘Nút thắt’ cuối cùng của Chương trình GDPT 2018
Năm học 2026-2027 mang ý nghĩa đặc biệt: Đây là năm học đầu tiên Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (GDPT 2018) được triển khai trọn vẹn trên toàn hệ thống 12 cấp lớp (từ lớp 1 đến lớp 12). Khối 12 là ‘chiếc chìa khóa’ hoàn thành quá trình đổi mới lịch sử này. Tuy nhiên, chính khối lớp chốt này lại đang đối mặt với nguy cơ thiếu sách trầm trọng nhất.
Khác với các khóa học trước, sách giáo khoa lớp 12 theo chương trình mới hoàn toàn khác biệt về cấu trúc, nội dung và phương pháp so với chương trình cũ. Sách không chỉ cung cấp kiến thức mà được thiết kế theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực. Việc thiếu sách ở khối 12 không chỉ là thiếu tài liệu tham khảo, mà là thiếu ‘công cụ’ chính thức để triển khai mục tiêu giáo dục mới, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dạy học và kỳ thi Tốt nghiệp THPT 2027 sắp tới.
“Sách giáo khoa là ‘vũ khí’ duy nhất được phép mang vào chiến trường thi cử và cũng là ‘cây gậy phép toán’ duy nhất để giáo viên triển khai chương trình mới. Thiếu sách là thiếu công cụ sản xuất.” – Chia sẻ của một hiệu trưởng THPT tại miền Trung.
2. ‘Bệnh mãn tính’ của cơ chế thầu và bản quyền
Tại sao một quốc gia có ngành in ấn phát triển, có chính sách miễn phí sách giáo khoa cho học sinh công lập (theo Nghị định 81/2021/NĐ-CP) mà vẫn thường xuyên rơi vào tình trạng ‘đếm ngày chờ sách’ đầu năm học?
2.1. Luật Thầu và ‘vòng lặp’ thời gian
Quy trình mua sách miễn phí tuân thủ Luật Thầu: Lập kế hoạch -> Duyệt kế hoạch -> Tuyển chọn thầu -> Trúng thầu -> Ký hợp đồng -> Nhà xuất bản in -> Vận chuyển -> Phân phát đến trường -> Phát cho học sinh. Chuỗi quy trình này thường kéo dài 3-4 tháng. Trong khi đó, năm học bắt đầu cố định vào ngày 5/9. Nếu các địa phương chậm lập kế hoạch, chậm duyệt kinh phí, hoặc có khiếu nại thầu (rất phổ biến do đặc thù bản quyền sách giáo khoa), thì ngày phân phát sách sẽ trôi qua tháng 9, thậm chí tháng 10.
2.2. Đặc thù ‘độc quyền’ bản quyền và giá sách
Sách giáo khoa GDPT 2018 được biên soạn theo yêu cầu của Bộ GD&ĐT, sau đó chọn nhà xuất bản in. Mỗi môn, mỗi lớp thường chỉ có 1-2 tên sách được duyệt. Điều này tạo ra thị trường ‘độc quyền’ tự nhiên. Khi tổ chức thầu, đơn vị cung ứng (thường là chính nhà xuất bản hoặc nhà phân phối độc quyền) nắm rõ vị thế, dễ dẫn đến việc thấu lộ giá thầu, 담 hợp (cúi đầu) giá hoặc các tranh chấp pháp lý kéo dài. Giá thành sách bản in ngày càng cao do giá giấy, mực in, nhân công tăng, trong khi ngân sách cấp phát miễn phí thường được định mức cứng từ trước, dẫn đến việc các nhà xuất bản không muốn tham gia thầu hoặc chậm in chờ điều chỉnh giá.
2.3. Phân phát ‘chặng cuối’ yếu kém
Ngay khi sách đã in xong, khâu vận chuyển từ kho xuất bản -> kho huyện -> trường lớp -> tay học sinh tại nhiều vùng sâu, vùng xa, vùng đảo vẫn gặp khó khăn về đường bộ, kinh phí vận chuyển. Nhiều trường phải tự thuê xe, tự đi lấy sách, gây chậm trễ thêm.
3. Hậu quả: Văn hóa ‘photo sách’ và bất bình đẳng giáo dục
Khi sách chính quy không kịp đến tay, giải pháp ‘bình dân’ nhất là photo sách. Tuy nhiên, điều này sinh ra nhiều hệ lụy:
- Chất lượng kém: Sách photo thường mờ, thiếu màu (quan trọng với sách lớp 1-3, sách Nghệ thuật, Khoa học, Địa lý có nhiều hình ảnh, bản đồ màu), giấy mỏng, dễ rách.
- Vi phạm bản quyền: Việc photo hàng loạt sách giáo khoa có bản quyền là vi phạm Luật Sở hữu trí tuệ, nhưng trở thành ‘thói quen’ bất thành văn được xã hội ‘chấp nhận’ vì hoàn cảnh.
- Bất bình đẳng: Học sinh ở thành thị lớn, trường điền hình tốt có thể mua sách bán ra ngoài (nếu có) hoặc photo chất lượng cao. Học sinh vùng khó, hoàn cảnh khó khăn chỉ dựa vào sách photo mờ hoặc chờ sách miễn phí đến muộn. Khoảng cách chất lượng đầu vào cho kỳ thi tốt nghiệp THPT do đó càng拉大 (lớn hơn).
- Áp lực lên giáo viên: Giáo viên phải dạy ‘trùm’ (không theo sách), tự soạn giáo án chi tiết hơn, in tài liệu phát học sinh – tăng gánh nặng phi chuyên môn.
4. Giải pháp: Cần ‘phẫu thuật’ cơ chế, không chỉ ‘uống thuốc giảm đau’
Cuộc họp ngày 9/9 của Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu tập trung vào việc ‘tháo gỡ vướng mắc’, yêu cầu Bộ GD&ĐT, Bộ Tài chính, các UBND tỉnh/thành phố gấp rút giải quyết. Nhưng để triệt để, cần những giải pháp mang tính chiến lược:
4.1. Tách biệt ‘Chính sách miễn phí’ khỏi ‘Cơ chế thầu mua hàng hóa’
Hiện nay, việc mua sách miễn phí bị nhúng vào Luật Thầu mua hàng hóa, dịch vụ công cộng. Cần nghiên cứu cơ chế đặc thù: Đặt hàng trực tiếp (Direct ordering) cho Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (đơn vị chủ chốt biên soạn, sở hữu bản quyền hầu hết sách GDPT 2018) hoặc các nhà xuất bản được cấp phép, dựa trên định mức học sinh thực tế, giá sách được thỏa thuận trước (dựa trên định mức chi phí in ấn công khai, minh bạch). Điều này cắt giảm 50-70% thời gian so với thầu truyền thống.
4.2. Số hóa sách giáo khoa – Giải pháp gốc cho bài toán cung cầu
Năm học 2026-2027 là lúc đẩy mạnh chuyển đổi số. Bộ GD&ĐT đã triển khai Kho sách giáo khoa số quốc gia (trên cổng thông tin Bộ). Việc cung cấp tài khoản truy cập sách số miễn phí cho 100% giáo viên, học sinh (đặc biệt là khối 12 gấp) là giải pháp ‘chốt’ nhất để đảm bảo ‘ngày nào mở lớp, ngày đó có sách’. Sách số có ưu điểm: không tốn giấy, in, vận chuyển; cập nhật, sửa lỗi ngay lập tức; tích hợp đa phương tiện (video, âm thanh, mô phỏng 3D) phù hợp với tinh thần GDPT 2018. Cần đầu tư hạ tầng mạng, thiết bị đầu cuối cho trường vùng khó để không ai bị bỏ lại phía sau.
4.3. Đa dạng hóa tên sách, phá bỏ ‘độc quyền’ mềm
Bộ GD&ĐT đang đẩy mạnh chính sách ‘môn học – nhiều bộ sách’ (hiện tại đa số môn đã có 2-3 bộ sách được duyệt). Cần đẩy mạnh hơn nữa, khuyến khích các đơn vị tư nhân, trường Đại học, Viện nghiên cứu tham gia biên soạn. Khi có nhiều lựa chọn, cơ chế thầu sẽ có cạnh tranh thực sự, giá cả hợp lý, chất lượng nội dung được cải tiến liên tục.
4.4. Lịch trình ‘nghịch mùa’ – Chuẩn bị từ tháng 3-4 năm trước
Không thể chờ đến tháng 7, 8 mới lập kế hoạch thầu. Các Sở GD&ĐT phải hoàn tất thống kê học sinh dự kiến, lập kế hoạch mua sách, trình UBND cấp tỉnh duyệt kinh phí trước hết tháng 3 của năm học trước. Nhà xuất bản cần được thông báo kế hoạch in ấn sớm để chủ động nguyên vật liệu, máy móc. Đây là bài toán quản trị dự báo, không phải bài toán may rủi.
5. Góc nhìn so sánh: Đầu vào đại học ‘nóng’ – Cấp phổ thông ‘lạnh’
Quay lại đối chiếu với những tin tức đầu bài: Những ‘ngôi sao’ đầu vào đại học như thủ khoa Bách khoa, á khoa toàn quốc thiết kế vi mạch, hay các tân bác sĩ nội trú chuộng Sản phụ khoa… họ đều là sản phẩm hoàn chỉnh của 12 năm giáo dục phổ thông. Sự thành công của họ là niềm tự hào, nhưng cũng là lời nhắc nhở: Để có được ‘đầu ra’ chất lượng cao như vậy, ‘đầu vào’ và ‘quá trình’ 12 năm phổ thông phải được bảo đảm tối thiểu là một cuốn sách giáo khoa chuẩn, đúng lúc, đầy đủ cho mọi em.
Ngành bán dẫn (vi mạch) cần kỹ sư giỏi, y tế cần bác sĩ tận tâm – nhưng nền tảng của họ là những giờ học Toán, Vật lý, Hóa, Sinh tại lớp 10, 11, 12 với cuốn sách giáo khoa trong tay. Nếu khối 12 năm nay thiếu sách Toán nâng cao, Vật lý nâng cao – những môn then chốt cho ngành Chip, AI, Kỹ thuật – thì chúng ta đang vô tình ‘đứt gãy’ chuỗi cung ứng nhân lực chất lượng cao ngay từ gốc.
6. Kết luận: Sách giáo khoa – Quyền cơ bản, không phải ‘quà tặng’ may mắn
Việc thiếu sách giáo khoa đầu năm học không phải là thiên tai, cũng không phải sự cố bất ngờ. Đó là kết quả tất yếu của một cơ chế quản lý còn cồng kềnh, quy trình thầu không phù hợp với đặc thù sản phẩm có bản quyền độc quyền, và sự chậm trễ trong chuyển đổi số.
Năm học 2026-2027 là năm ‘chốt’ triển khai GDPT 2018. Nếu không giải quyết triệt để bài toán sách giáo khoa năm nay, chúng ta không chỉ làm gián đoạn một năm học của hàng triệu học sinh, mà còn làm suy yếu nền tảng cho chính những mục tiêu lớn lao như: phát triển nhân lực bán dẫn, chuyển đổi số quốc gia, hay nâng cao chất lượng y tế.
Mong rằng sau cuộc họp ngày 9/9 của Phó Thủ tướng, không chỉ có những ‘chỉ đạo gấp’, ‘tháo gỡ vướng mắc’ tức thời cho năm nay, mà phải có những quyết định cải cách cơ chế mang tính bước ngoặt: Chuẩn hóa quy trình đặt hàng sớm, pháp lý hóa cung ứng sách số như kênh chính thức song song (hoặc thay thế dần) sách in, và minh bạch hóa giá thành – định mức. Chỉ khi cuốn sách giáo khoa trở thành ‘quyền cơ bản’ được bảo đảm tự động, kịp thời cho mọi em học sinh, chứ không phải ‘quà tặng’ may mắn đến muộn, thì ngành Giáo dục mới thực sự có nền tảng vững chắc cho những ‘ngôi sao’ tương lai tiếp tục tỏa sáng.
Bài viết được tổng hợp và phân tích dựa trên các nguồn tin: Dân trí (tình hình thiếu sách Huế), Giáo dục Thời đại (cuộc họp Phó Thủ tướng ngày 9/9), Vietnamnet, Thanh Niên, VnExpress, Tuổi Trẻ (bối cảnh tuyển sinh đại học 2026).
Để lại một bình luận